ساختار جیره‏ ی گاوهای شیری

گاوها و گوساله های شیری بسته به سطح تولید و مرحله ی رشد جیره های گوناگونی دارند. در همه ی این جیره ها غذاهای خشبی اهمیت ویژه ای دارند. در کنار غذاهای خشبی مواد متراکم نیز به کار می روند که مقدار آنها بسته به نیاز حیوان فرق می کند.. در گاوهای دوشا، معمولا نیاز به غذاهای متراکم بالا است و هر چه تولید بالاتر باشد این نیاز بیشتر است. بهتر است مقدار این غذاها از ۵۰٪ مادهی خشک جیره بیشتر نشود یا اگر اقرار باشد بیشتر شود کار با احتیاط صورت پذیرد و کنسانتره همواره کمتر از ۶۰٪ ماده ی خشک جیره باشد. حتی با رعایت این نکات باز هم ممکن است مشکلاتی پیش آید. گاو حیوانی علف خوار است اما انسان برای به دست آوردن شیر بسیار زیاد دانه ها و دیگر غذاهای متراکم را در جیره ی آن به کار می برد. این نکته گاو را از سرشت علف خواری آن دور می کند و سببی برای رخداد برخی بیماری ها می شود. هر چه تولید حیوان کمتر باشد نیاز به غذاهای متراکم کمتر است. در دو ماه پایانی آبستنی که گاو خشک می شود و تولید ندارد نیاز به کنسانتره بسیار کم است یا شاید نیازی به آن نباشد مگر آن که کیفیت غذاهای خشبی جیره پایین باشد. در همه ی جیره های گاو شیری در کنار غذاهای خشبی و متراکم، مکمل های کانی نیز باید وجود داشته باشند، هرچند مقدار آنها در مقایسه با اقلام اصلی بسیار کمتر است. کاربرد مکمل های ویتامینی و افزودنی ها به شرایط تغذیه ای دام بستگی دارد .
هضم شیمیایی و میکروبی
در حیوانات تک معده ای مانند انسان هضم غذا بیشتر در معده و روده با کمک آنزیم ها و دیگر مواد مترشحه از دستگاه گوارش و غدد ضمیمه ی آن انجام می شود. این گونه هضم را هضم شیمیایی می نامند. در تک معده ای ها جذب مواد برآمده از هضم بیشتر در رودهای کوچک انجام می شود. در این حیوانات قدری هضم میکروبی نیز در رودهی بزرگی صورت می پذیرد که در مقایسه با هضم شیمیایی اهمیت چندانی ندارد. در نشخوار کنندگان بخش بزرگی از غذا در شکمبه توسط آنزیم های میکروبی هضم می شود و برخی از مواد مهم برآمده از هضم در همان شکمبه جذب می شوند. سلامت و حتی زندگی نشخوار کنندگان به هضم میکروبی در شکمبهی آنان وابسته است. هضم شیمیایی در این حیوانات، در ادامه ی هضم میکروبی و یا برای تکمیل آن در شیردان و روده انجام می شود. همه ی بخش های دستگاه گوارش نشخوار کنندگان از فعالیتهای شکمبه و کیفیت هضم میکروبی آن تأثیر می پذیرند. منشأ بسیاری از بیماری های گوارشی و متابولیک بر هم خوردن نظم فعالیت های میکروبی شکمبه است. این نظم گاهی به این دلیل بر هم می خورد که انسان برای به دست آوردن تولید زیاد، ساختار اصلی جیرهی نشخوار کنندگان را تغییر داده است.
چند نکته برای تهیه و ارزیابی جیره های غذایی
برای موازنه ی جیره، آماده سازی و توزیع غذا ( در مجموع مدیریت تغذیه)، در کنار اتوجه به نیازهای غذایی دام و ترکیب شیمیایی غذاها، باید به نکات و ظرایف متعدد دیگری نیز توجه کرد. بی توجهی به این نکات ممکن است سبب کاهش تولید و حتی بیماری دام شود. در این جا به پاره ای از این نکات اشاره می شود:
۱) گنجایش دستگاه گوارش:
حجم جيره باید به گونه ای تنظیم شود که حیوان همه ی غذایش را بخورد. اگر حجم جيره از گنجایش دستگاه گوارش بیشتر باشد، حیوان پیش از خوردن همه ی غذا سیر می شود و دیر یا زود به کمبود مواد مغذی دچار می شود.
۲) اثر متقابل غذاها:
هر غذایی که در جیره به کار می رود، جدا از ترکیب شیمیایی آن که برای موازنه ی جیره روی کاغذ به کار می رود، نباید بر گوارش دیگر غذاها اثر منفی بگذارد و دام را بیمار کند. برای مثال، غلات که به عنوان غذاهای متراکم پر انرژی در جیره کاربرد دارند می توانند pH شکمبه را پایین آورند و شرایط گوارش دیگر غذاها را بر هم زنند (سبب بیماری های گوارشی می شوند. در میان این دانه ها گندم از همه خطرناک تر است و هر چند به صورت نظری می تواند انرژی خوبی فراهم کند، نباید منبع اصلی انرژی باشد.
۳) خطر مسمومیت:
جیره نباید خطر مسمومیت داشته باشد. برخی از گیاهان مانند خرزهره سمی هستند که اگر حتی مقادیر کمی از آن تصادفی وارد جیره شود می تواند سبب مسمومیت و حتی مرگ دام شود. آنچه بیشتر اهمیت دارد غذاهای عادی هستند که ممکن است مسمومیت های تحت بالینی پدید آورند و در بلند مدت عملکرد حیوان را کاهش دهند. همواره امکان رشد قارچها و تولید سموم قارچی (مایکوتوکسین ها) در غذاهای عادی وجود دارد به ویژه اگر رطوبت غذا بالا باشد. این سموم می توانند بدون نشانه های آشکار دام را بیمار کنند و عملکرد آن را کاهش دهند. اسید هیدروسیانیک با ماده ای سمی است که در غذاهای عادی نیز یافت می شود. اندازه های زیاد این ماده می تواند کشنده باشد و اندازه های کم آن در بلند مدت می تواند سبب کمبود ید شود (بخش ۷. در کنجالهی پنبه دانه (یک منبع خوب پروتئین) ماده ای سمی به نام گوسیپول وجود دارد که کاردیو توکسیک است و سبب ضعف میوکارد می شود. گوسیبول در نشخوار کنندگان بالغ در شکمبه تا اندازهای غیر فعال می شود ولی در شیرخواران که فعالیت میکروبی شکمبهی آنها گسترش خوبی نیافته است سبب مسمومیت قلبي و ادم ریوی می شود. برخی از مواد مغذی عادی در صورتی که مقدار شان در جیره زیاد باشد مسمومیت های جدی پدید می آورند. مس و سلنیوم از این دسته هستند.
۴) نسبت کانیها:
در مورد برخی از کانی ها افزون بر این که باید حداقل نیاز دام به آنها فراهم شود، باید نسبت مناسبی نیز بین آنها برقرار باشد. مثالی روشن در این زمینه نسبت کلسیم به فسفر است که به طور معمول توصیه می شود ۲:۱ باشد (کلسیم دو برابر فسفر). کاهش این نسبت تا ۱۰۱ (مقادیر مساوی کلسیم و فسفر) نیز می تواند قابل قبول باشد اما حاشیه ای است. اگر نسبت مناسب کلسیم به فسفر برقرار نباشد جذب هر دو عنصر کم می شود.
۵) اندازه ی قابل تحمل کانیها:
کانی های جیره ممکن است در عمل از اندازه ی نیاز حیوان بیشتر شوند. برای کانی ها مقادیری به عنوان اندازه ی قابل تحمل تعیین شده است. برای مثال، اندازه ی قابل تحمل کلسیم و فسفر برای گاوهای شیرده به ترتیب ۲ و ۱ درصد ماده ی خشک جیره است. این بدان معنی است که ضمن برقرار ساختن نسبت مناسب این دو، باید توجه کرد که مقدارشان در جيره از اندازه ی مجاز بیشتر نشود. کلسیم اگر زیاد شود جذب فسفر، منیزیم و ید را پایین می آورد. فسفر نیز اگر زیاد شود جذب کلسیم و منیزیم را کاهش می دهد. به کارگیری نامناسب مکمل ها که در برخی از گاوداری ها دیده می شود می تواند مقدار و نسبت کانی ها را بر هم زند و کمبود مجموعه ای از کانی ها را پدید آورد.
۶) خوش خوراکی:
خوش خوراک نبودن جیره مصرف غذا را کاهش می دهد و می تواند حیوان را به بیماری های وابسته به تغذیه دچار کند. خوش خوراکی جیره برای حیوانات را می توان از روی رغبت آنها به مصرف خوراکی و باقی ماندهی غذا تعيين کرد. غذاها اگر کپک زده باشند، جدا از مشکلاتی که به دلیل بالا بودن مایکوتوکسین ها پدید می آورند، خوش خوراکی جیره را نیز کم می کنند. غذاهای مرطوب به ویژه اگر در گرما یا برابر آفتاب انبار شوند زود کپک می زنند. برخی غذاها مانند پودر خون حتی اگر مرغوب باشند بد بو و بدمزه هستند و مصرف را کاهش می دهند. مقدار این غذاها در کل جیره نباید زیاد باشد.
۷) تأثیر بر کیفیت شیر:
دامداران، کارخانه های فرآوری و افکار عمومی مردم همواره به کیفیت شیر توجه دارند. بو، مزه، ترکیب شیمیایی (چربی، پروتئین و …)، بار میکروبی و تعداد سلول های سوماتیک شیر از مواردی هستند که جیره ی غذایی می تواند بر آنها تأثیر بگذارد. برای افزایش چربی و تا اندازهای پروتئین شیر روش های تغذیه ای وجود دارد. برخی روش های تغذیه ای در کاهش شیوع ورم پستان و در نتیجه کاهش بار میکروبی و تعداد سلولهای سوماتیک شیر مؤثرند. روش هایی که سبب بهبود کیفیت یا تغییرات هدفمند کیفیت شیر می شوند نباید بر تندرستی حیوان اثر منفی بگذارند. برای مثال، دستکاری میزان پروتئین شیر در مقایسه با دستکاری چربی چندان راحت نیست زیرا روش های مربوطه ممکن است سبب بیماری های گوارشی و متابولیک شوند. برخی کاستی های تغذیه ای ممکن است پایداری کازئین شیر در برابر حرارت را کاهش دهند و شیر را برای برخی از انواع فرآوری نامناسب کنند. برخی از غذاها مانند کلم و شلغم می توانند بوی ناخوشایندی در شیر پدید آورند، هر چند استفاده از آنها در گاوداری های صنعتی ایران متداول نیست.
۸) آماده سازی و توزیع غذا:
در صورت لزوم باید پیش از مصرف تغییراتی روی غذا ایجاد شود. برای مثال دانه ها باید پیش از مصرف بلغور شوند زیرا گاو آنها را نمی جود. دانه ها را نباید آرد کرد زیرا امکان رخداد بیماری های گوارشی و متابولیک را. بالا می برند. برخی روش های فرآوری که برای افزایش قابلیت هضم غذا به کار می روند (مانند پرک کردن دانه ها تحت فشار و بخار) می توانند رخداد بیماری های گوارشی و متابولیک را بالا ببرند. دانه ها اگر جدا از علفها توزیع شوند خطر پرخوری و بیماری گاو را به همراه دارند. بهتر است همه ی اجزای جیره با هم مخلوط شوند تا گاو نتواند از بین آنها برخی را جدا کند و بیشتر یا کمتر بخورد (جیره های کاملا مخلوط یا ‘TMR). اگر نتوان همه ی اجزای غذا را با هم در آمیخت می توان برخی از آنها مانند سیلوی ذرت و کنسانتره را با هم مخلوط کرد (جیره های PMR). اگر اجزای جیره به ویژه کنسانترهها جداگانه توزیع می شوند بهتر است پیش از کنسانتره قدری علف خشک در دسترس گاو قرار گیرد. با این کار pH شکمبه ثبات بیشتری می یابد و گاو کمتر بیمار می شود. علف ها نیز نباید خیلی ریز شوند زیرا در این حالت نیز امکان رخداد بیماری های گوارشی و متابولیک بالا می رود.
۹) کاهش شرایط فساد غذا:
در دامداری ها همواره مقدار بسیار زیادی از انواع غذا در شرایط محیطی معمولی انبار می شوند و غذایی که نخست سالم انبار شده است می تواند پس از چندی فاسد شود. فساد ممکن است چندان آشکار نباشد و نتوان به وجود آن پی برد. در عمل پیشگیری کامل از فساد غذا در دامداری ها امکان پذیر نیست ولی می توان شرایطی فراهم کرد که فساد غذا کمتر یا با روند کندتری صورت پذیرد. جلوگیری از نفوذ آب به انبار، اطمینان از خشک بودن غذا پیش از انبار کردن آن، خریداری نکردن غذاهای فاسد یا مشکوک و … در شمار این روش ها هستند.
۱۰) قیمت جیره:
در کنار همه ی موارد بالا، نکته ی مهمی که باید در نظر باشد اقتصادی بودن جیره است. ممکن است مصرف برخی غذاها به دلیل گران بودن آنها کنار گذاشته شود، اما ضرورت کاهش قیمت به هیچ روی مجوزی برای حذف یا کاهش برخی از اقلام ( برای مثال منابع پروتئین) ، یا استفاده از غذاهای نامرغوب و فاسد نیست. قیمت غذاها هر چه باشد، نیازهای غذایی حیوان بر جای خود باقی است و باید با استفاده از غذاهای مناسب، با حداقل قیمت آنها را فراهم کرد.

همچنین ببینید

تنظیم پروتئین جیره گاوهای شیری

تنظیم پروتئین جیره گاوهای شیری برای عملکرد بهینه گاو شیری ضروری است، چون پروتئین یک …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *